Πρόσχημα τα τρολ για να φιμώ­σουν τη δημοκρατία

Ακόμη ένα ισχυρό χτύπημα στη δημο­κρα­τία, στο κράτος δικαίου και στην ελευ­θε­ρία του λόγου ετοι­μάζουν μαε­στρικά ο Κυριάκος Μητσο­τάκης και η κυβέρ­νηση της ΝΔ, καθώς πλη­θαίνουν οι «γαλάζιες» ανα­φο­ρές και προ­α­ναγ­γε­λίες για κατάρ­γηση της ανω­νυ­μίας σε social media και δια­δίκτυο.

Με κεντρικό αφήγημα την προ­στα­σία των πολι­τών από υβρι­στι­κές επι­θέσεις και συκο­φα­ντίες αλλά και την προ­στα­σία των ανη­λίκων το Μέγαρο Μαξίμου θα επι­χει­ρήσει το επόμενο διάστημα να ελέγξει απόλυτα το ελλη­νικό ίντερ­νετ.

Στην ουσία η κυβέρ­νηση θα επι­δι­ώ­ξει να εκφο­βίσει τους αντι­φρο­νούντες, να βάλει στη «μαύρη λίστα» όποιον εκφράσει αντίθετη άποψη και να εξο­ντώ­σει διά της δικα­στι­κής οδού όποιον δεν συμ­μορ­φω­θεί. Οι ενο­χλη­τι­κοί των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύω­σης –και όχι μόνο– αντι­με­τω­πίζο­νται ήδη σαν «κου­κου­λο­φόροι», καθώς το Μαξίμου εστιάζει εσκεμ­μένα στην ανω­νυ­μία τους και όχι στην ουσία των καταγ­γε­λιών τους.

Οι δια­βό­η­τες «λίστες Πέτσα» και οι κρα­τι­κές δια­φη­μίσεις φίμω­σαν διά της πλα­γίας οδού τα προη­γούμενα χρόνια τα περισ­σότερα ΜΜΕ, την ίδια ώρα που διά του απο­κλει­σμού επι­χείρη­σαν ανε­πι­τυ­χώς να εξο­ντώ­σουν το Documento. Ωστόσο το δια­δίκτυο παρα­μένει σε μεγάλο βαθμό μακριά από τις… φτε­ρούγες της ΝΔ.

Το πρώτο βήμα για να αλω­θεί η όποια «ελευ­θε­ρία του ίντερ­νετ» είναι η κατάρ­γηση της ανω­νυ­μίας, που πολ­λές δυτι­κές κυβερ­νήσεις απερ­γάζο­νται, όμως μόνο η κυβέρ­νηση Μητσο­τάκη δια­τυ­μπα­νίζει και υπόσχε­ται στους «νοι­κο­κυ­ραίους» ψηφο­φόρους της.

Το φόρουμ του Μαρι­νάκη

Η αρχή έγινε τον Μάρ­τιο στο φόρουμ-παρω­δία της… Αλήθειας, που κόστισε κάτι λιγότερο από 160.000 ευρώ και διορ­γάνωσε η Γενική Γραμ­μα­τεία Επι­κοι­νω­νίας και Ενη­μέρω­σης, δηλαδή ο Παύλος Μαρι­νάκης. Μεταξύ άλλων ο κυβερ­νη­τι­κός εκπρόσω­πος τόνισε από το βήμα του «συνε­δρίου»: «Θεωρώ ότι έχει έρθει η ώρα να ανοίξουμε τη συζήτηση, αλλά να το κάνουμε με ένα τρόπο που να είναι απο­τε­λε­σμα­τι­κός, για να καταρ­γη­θεί η ανω­νυ­μία στο δια­δίκτυο. Να βγάλουμε δηλαδή, τις κου­κούλες από το δια­δίκτυο».

Όπως υπο­στήριξε, στόχος δεν… θα είναι να προ­στα­τευ­τεί η κυβέρ­νηση, αλλά να απο­κα­λυ­φθούν όσοι δια­πράτ­τουν εγκλήματα «πίσω από ανώ­νυμα προ­φίλ».

Οι απει­λές Μητσο­τάκη

Τη σκυ­τάλη πήρε στα τέλη Απρι­λίου ο Κυρ. Μητσο­τάκης, ο οποίος κατά τη διάρ­κεια υπουρ­γι­κού συμ­βου­λίου υπο­γράμ­μισε: «Καλό είναι κάποια στιγμή να δούμε και εμείς, ως πολι­τι­κοί, πώς προ­στα­τευ­όμα­στε από την ανώ­νυμη χυδαία τοξι­κότητα του δια­δι­κτύου, όταν ανα­ζη­τούμε ενδε­χο­μένως να κινη­θούμε ποι­νικά, στην περίπτωση που το κρίνουμε, κατά ιστο­σε­λίδων ή φερόμε­νων λογα­ρια­σμών και πέφτουμε σε ένα τείχος, γιατί δεν μπο­ρεί κανείς να εντο­πίσει ποιος πραγ­μα­τικά είναι πίσω από αυτούς τους λογα­ρια­σμούς».

Στα μέσα Μαΐου ο αμφι­λε­γόμε­νος υπουρ­γός Δικαιο­σύνης Γιώρ­γος Φλω­ρίδης έκανε ακόμη μία… αμφι­λε­γόμενη δήλωση, αυτήν τη φορά στο Φόρουμ των Δελ­φών: «Συμ­φωνώ με ονο­μα­στι­κο­ποίηση όσων δρα­στη­ριο­ποιούνται στο δια­δίκτυο, να βάζεις το όνομά σου και τη φάτσα σου. Αν δεν θέλουν να βάλουν τα στοι­χεία τους, να μην ανοίξουν λογα­ρια­σμούς».

Ο «στρα­τός» της ΝΔ

Αν δια­βάσει κάποιος μακριά από την ελλη­νική πραγ­μα­τι­κότητα τις παρα­πάνω δηλώ­σεις, πιθα­νότατα θα συμπε­ράνει ότι η ΝΔ είναι ένα κόμμα που απε­χθάνε­ται τα τρολ του δια­δι­κτύου, δεν επι­στρα­τεύει ύπο­πτες μεθόδους για τη χει­ρα­γώ­γηση της κοι­νής γνώ­μης και απο­κη­ρύσ­σει τις λασπο­λο­γίες.

Η πραγ­μα­τι­κότητα είναι δια­φο­ρε­τική, καθώς τις «γαλάζιες» θέσεις υπε­ρα­σπίζο­νται με απα­ράμιλλη χυδαιότητα ανα­λαμ­βάνο­ντας χρέη «δολο­φόνων χαρα­κτήρων» λογα­ρια­σμοί όπως οι Louella Devil και Lexotanil (ανώ­νυ­μοι χρήστες). Όσο για τον επίσης «γαλάζιο» Zhoukov, δικα­στήριο έκρινε πρόσφατα ότι πίσω από τον λογα­ρια­σμό βρίσκε­ται ο Θεο­δόσης Μούγιος και τον κατα­δίκασε σε δώδεκα μήνες φυλάκι­σης και 1.000 ευρώ πρόστιμο για συκο­φα­ντική δυσφήμηση της δικη­γόρου Γιάν­νας Κούρ­το­βικ.

Η Majoritas

Αξίζει να σημει­ω­θεί ότι η ρου­μα­νική εται­ρεία Majoritas, που συνερ­γάστηκε με τη ΝΔ, ειδι­κεύε­ται και σε δημιουρ­γία bots που εξα­πο­λύουν οργα­νω­μένες επι­θέσεις με απόδοση κατη­γο­ριών επι­πέδου δολο­φο­νίας χαρα­κτήρα, όπως απο­κάλυψε σε παλιότερο δημο­σίευμά του το Documento.

Παράλ­ληλα, στις σκο­τει­νές μεθόδους χει­ρα­γώ­γη­σης της κοι­νής γνώ­μης περι­λαμ­βάνε­ται η χρήση ευαίσθη­των προ­σω­πι­κών δεδο­μένων, με σκοπό την επιρ­ροή της εκλο­γι­κής συμπε­ρι­φο­ράς των πολι­τών. Όλα τα παρα­πάνω δείχνουν δηλαδή ότι η ανω­νυ­μία που λάτρεψε και αξιο­ποίησε στο έπα­κρο το σύστημα Μητσο­τάκη θα πρέπει τώρα να ποι­νι­κο­ποι­η­θεί…

Τι ισχύει στο εξω­τε­ρικό

Να σημει­ω­θεί ότι όταν η Νότια Κορέα εφάρ­μοσε την υπο­χρε­ω­τική δήλωση ονο­μάτων τη δεκα­ε­τία του 2000, κυρίως για μεγάλα σάιτ και σχόλια, παρα­τη­ρήθη­καν σοβα­ρές διαρ­ροές δεδο­μένων.

Με δικα­στι­κές απο­φάσεις η ανω­νυ­μία επέστρεψε και το «πείραμα» θεω­ρήθηκε απο­τυ­χη­μένο. Οι χώρες στις οποίες σήμερα οι χρήστες του ίντερ­νετ, για κάποιες ή όλες τις εφαρ­μο­γές, θα πρέπει να δίνουν πραγ­μα­τικό όνομα είναι: Βόρεια Κορέα, Κίνα, Ρωσία, Πακι­στάν, Σαου­δική Αρα­βία, Λευ­κο­ρω­σία, Αιθιο­πία.

Κρούουν τον κώδωνα

Με φόντο την επερ­χόμενη κατάρ­γηση της ανω­νυ­μίας που δρο­μο­λο­γεί η κυβέρ­νηση, το Documento απευ­θύνθηκε στον ποι­νι­κο­λόγο Βασίλη Χειρ­δάρη, ο οποίος τόνισε μεταξύ άλλων ότι «στο ευρω­παϊκό νομικό πλαίσιο η ανω­νυ­μία και η ψευ­δω­νυ­μία δεν είναι ύπο­πτες κατα­στάσεις αλλά εγγυ­ήσεις προ­στα­σίας». Κρούει μάλι­στα τον κώδωνα του κιν­δύνου υπε­νθυ­μίζο­ντας ότι η ανω­νυ­μία προ­στα­τεύει θύματα βίας, whistleblowers, εργα­ζο­μένους που καταγ­γέλ­λουν αυθαι­ρε­σίες, πολι­τι­κούς αντι­φρο­νούντες και ευάλω­τες κοι­νω­νι­κές ομάδες.

H δικη­γόρος ηλε­κτρο­νι­κού εγκλήμα­τος Αννα-Μαρία Φίλιππα ανα­φέρει στο Documento πως «ο ψηφια­κός χώρος είναι πλέον η ίδια η κοι­νω­νία και η θεσμο­θέτηση οφείλει να αφήσει τις κορόνες και να αντι­λη­φθεί ότι διε­θνώς χάνε­ται ήδη η δυνα­τότητα ουσια­στι­κού ελέγ­χου και ασφα­λούς οριο­θέτη­σης της λει­τουρ­γίας του δια­δι­κτύου».

Από την πλευρά του ο Λευ­τέρης Χελιου­δάκης, εκτε­λε­στι­κός διευ­θυ­ντής της Ηοmo Digitalis (MKO για την προ­ώ­θηση και υπε­ράσπιση των δικαι­ω­μάτων των ανθρώ­που στη σύγ­χρονη ψηφιακή εποχή στην Ελλάδα), υπο­γραμ­μίζει στο Documento: «Η κατάρ­γηση της ανω­νυ­μίας στα ΜΚΔ απο­τε­λεί εξαι­ρε­τικά επι­κίν­δυνη εξέλιξη για τη δημο­κρα­τία και το κράτος δικαίου, ενώ η σχε­τική δημόσια συζήτηση συχνά συγ­χέει δια­φο­ρε­τικά ζητήματα».

«Η ανω­νυ­μία είναι δικαίωμα»

Βασίλης Χειρδάρης, Ποινικολόγος

Οι εκάστοτε προ­τάσεις για απο-ανω­νυ­μο­ποίηση των χρη­στών των κοι­νω­νι­κών δικτύων παρου­σιάζο­νται συχνά ως εύκολη απάντηση σε πραγ­μα­τικά προ­βλήματα: παρα­πλη­ρο­φόρηση, δια­δι­κτυ­ακή βία, απάτες, προ­στα­σία ανη­λίκων. Όμως η ευκο­λία ενός μέτρου δεν το καθι­στά ούτε δίκαιο ούτε απο­τε­λε­σμα­τικό.

Η διε­θνής νομο­θε­τική τάση δεν είναι η γενι­κευ­μένη κατάρ­γηση της ανω­νυ­μίας, αλλά η στο­χευ­μένη ρύθμιση: επα­λήθευση ηλι­κίας, ειδικά μέτρα για ανη­λίκους, μηχα­νι­σμοί ανα­φο­ράς και επο­πτεία παράνο­μου περιε­χο­μένου. Η ορι­ζόντια ταυ­το­ποίηση όλων των χρη­στών, όπως επαγ­γέλ­λε­ται από κυβερ­νη­τι­κούς αξι­ω­μα­τούχους, θα συνι­στούσε ποιο­τικό άλμα προς μια κοι­νω­νία διαρ­κούς ψηφια­κής επι­τήρη­σης.

Στο ευρω­παϊκό νομικό πλαίσιο η ανω­νυ­μία και η ψευ­δω­νυ­μία δεν είναι ύπο­πτες κατα­στάσεις αλλά εγγυ­ήσεις προ­στα­σίας. Ο GDPR στη­ρίζε­ται στις αρχές της ελα­χι­στο­ποίη­σης των δεδο­μένων, του περιο­ρι­σμού του σκο­πού, της ανα­γκαιότη­τας και της ανα­λο­γι­κότη­τας. Η μαζική συλ­λογή στοι­χείων ταυ­τότη­τας, εγγράφων ή βιο­με­τρι­κών δεδο­μένων από πλατ­φόρ­μες ή ιδι­ώ­τες παρόχους επα­λήθευ­σης θα αύξανε τον κίν­δυνο διαρ­ροών, κατάχρη­σης, profiling και «λει­τουρ­γι­κής διο­λίσθη­σης», δηλαδή χρήσης των δεδο­μένων για σκο­πούς πέραν του αρχι­κού.

Το σοβα­ρότερο πλήγμα όμως αφορά την ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης. Η ανω­νυ­μία προ­στα­τεύει θύματα βίας, whistleblowers, εργα­ζο­μένους που καταγ­γέλ­λουν αυθαι­ρε­σίες, πολι­τι­κούς αντι­φρο­νούντες και ευάλω­τες κοι­νω­νι­κές ομάδες.

Η υπο­χρε­ω­τική ταυ­το­ποίηση δεν φιμώ­νει πρω­τίστως τον εγκλη­μα­τία που δια­θέτει τεχνικά μέσα παράκαμ­ψης, αλλά τρο­μάζει τον νόμιμο πολίτη που φοβάται στο­χο­ποίηση, απόλυση, κοι­νω­νικό δια­συρμό ή κρα­τική παρα­κο­λούθηση. Επίσης θα προ­κα­λέσει αυτο­λο­γο­κρι­σία: πολ­λοί δεν θα σιω­πήσουν επειδή λένε ψέματα, αλλά επειδή φοβούνται τις συνέπειες της αλήθειας.

Η παρα­νο­μία στο δια­δίκτυο πρέπει να αντι­με­τω­πίζε­ται με στο­χευ­μένες έρευ­νες, δικα­στι­κές εγγυ­ήσεις, απο­τε­λε­σμα­τι­κούς μηχα­νι­σμούς ανα­φο­ράς, υπο­χρε­ώ­σεις και συνερ­γα­σία των πλατ­φορ­μών και αυστηρή επο­πτεία. Όχι με γενικό ψηφιακό φακέλωμα όλων των χρη­στών.

Η δημο­κρα­τία δεν ζητά από κάθε πολίτη να απο­δείξει προ­κα­τα­βο­λικά την αθω­ότητά του για να μιλήσει ούτε απαι­τεί από τον πολίτη να παρα­δώ­σει την ταυ­τότητά του για να απο­κτήσει φωνή. Γιατί, όταν κάθε λέξη γράφε­ται υπό το βλέμμα της ταυ­το­ποίη­σης, ο δημόσιος διάλο­γος δεν γίνε­ται ασφα­λέστε­ρος· γίνε­ται φτω­χότε­ρος, φοβι­σμένος και λιγότερο ελεύθε­ρος.

Η ανω­νυ­μία δεν είναι σκο­τάδι. Είναι συχνά το τελευ­ταίο φως που επι­τρέπει στην αλήθεια να ειπω­θεί χωρίς φόβο.

«Βαθιά θεσμικό το πώς νομο­θε­τούμε»

Αννα-Μαρία Φίλιππα, Δικηγόρος ηλεκτρονικού εγκλήματος

Η ανω­νυ­μία στο δια­δίκτυο δεν είναι ούτε αθώα έννοια ούτε όμως και λέξη που απλώς «καταρ­γείται». Δεν θεωρώ θεμιτό επώ­νυ­μοι ιδι­ώ­τες, επαγ­γελ­μα­τίες ή επι­χει­ρήσεις να στο­χο­ποιούνται δημόσια από λογα­ρια­σμούς χωρίς πραγ­μα­τική ταυ­τότητα. Όχι ένα ψεύτικο email και ένα username. Εξα­κρι­βω­μένα στοι­χεία. Πραγ­μα­τική λογο­δο­σία.

Άλλο όμως αυτό και άλλο η πρόχειρη συζήτηση περί ορι­ζόντιας άρσης της ανω­νυ­μίας στον ψηφιακό δημόσιο χώρο. Προ­τού ακου­στεί η λέξη «κατάρ­γηση», οφείλει πρώτα να εξη­γη­θεί πώς ακρι­βώς θα εφαρ­μο­στεί τεχνικά κάτι τέτοιο. Ποιες πλατ­φόρ­μες θα δεσμεύο­νται; Με ποιο ενιαίο ευρω­παϊκό ή διε­θνές πλαίσιο; Το δια­δίκτυο δεν είναι ελλη­νικό φαι­νόμενο.

Δεν είναι δική μου θέση να σχο­λιάσω πολι­τι­κές δια­τυ­πώ­σεις. Είναι όμως βαθιά θεσμικό ζήτημα ο τρόπος με τον οποίο νομο­θε­τούμε. Ο ψηφια­κός χώρος είναι πλέον η ίδια η κοι­νω­νία και η θεσμο­θέτηση οφείλει να αφήσει τις κορόνες και να αντι­λη­φθεί ότι διε­θνώς χάνε­ται ήδη η δυνα­τότητα ουσια­στι­κού ελέγ­χου και ασφα­λούς οριο­θέτη­σης της λει­τουρ­γίας του δια­δι­κτύου.

Τέτοιες παρεμ­βάσεις απαι­τούν σοβαρή νομο­πα­ρα­σκευή, πιλο­τικά στάδια εφαρ­μο­γής και πραγ­μα­τικά ανε­ξάρ­τη­τες δικα­στι­κές, εισαγ­γε­λι­κές και ελεγ­κτι­κές αρχές. Ακόμη και η αυστρα­λιανή νομο­θέτηση για απο­κλει­σμό ανη­λίκων κάτω των 16 από τα social media ήδη δοκι­μάζε­ται ως προς την εφαρ­μο­σι­μότητά της.

Και ενώ συζη­τούμε γενι­κές επι­τη­ρήσεις, ακόμη δυσκο­λευ­όμα­στε να αντι­με­τω­πίσουμε απο­τε­λε­σμα­τικά τη βαριά ψηφιακή εγκλη­μα­τι­κότητα: παι­δική πορ­νο­γρα­φία, διευ­κόλυνση παι­δε­ρα­στίας, οργα­νω­μένη ψηφιακή εκμε­τάλ­λευση ανη­λίκων.

Παράλ­ληλα, ας μιμη­θούμε επι­τέλους χώρες όπως η Βρε­τα­νία, που εκπαι­δεύουν με ευχάρι­στα, απλά και απο­λύτως κατα­νοητά σπο­τάκια το συναλ­λα­κτικό κοινό για τους πραγ­μα­τι­κούς κιν­δύνους των ηλε­κτρο­νι­κών τρα­πε­ζι­κών απα­τών που θερίζουν, την ώρα που στην Ελλάδα μεγάλο μέρος της νομο­λο­γίας εξα­κο­λου­θεί να απο­νευ­ρώ­νει τις θεμε­λι­ώ­δεις υπο­χρε­ώ­σεις ασφα­λείας των τρα­πε­ζών.

Με την ευκαι­ρία να τονίσω ότι το σημα­ντι­κότερο πρόβλημα είναι η απου­σία ουσια­στι­κής συμ­με­το­χής και επιρ­ροής κατά το νομο­πα­ρα­σκευ­α­στικό στάδιο όλων των θεσμών και οντο­τήτων εχόντων έννομο συμ­φέρον να έχουν άποψη.

«Επι­κίν­δυνη εξέλιξη για τη δημο­κρα­τία»

Λευτέρης Χελιουδάκης, Εκτελεστικός διευθυντής Ηοmo Digitalis

Η κα­τάρ­γηση της ανω­νυ­μίας στα ΜΚΔ απο­τε­λεί εξαι­ρε­τικά επι­κίν­δυνη εξέλιξη για τη δημο­κρα­τία και το κράτος δικαίου, ενώ η σχε­τική δημόσια συζήτηση συχνά συγ­χέει δια­φο­ρε­τικά ζητήματα.

Π.χ. η επίκληση των ηλε­κτρο­νι­κών απα­τών ως επι­χείρημα υπέρ της γενι­κευ­μένης ταυ­το­ποίη­σης των χρη­στών είναι νομικά και πρα­κτικά προ­βλη­μα­τική, διότι για το συγκε­κρι­μένο αδίκημα η ελλη­νική νομο­θε­σία προ­βλέπει απο­τε­λε­σμα­τικά εργα­λεία διε­ρεύνη­σης και άρσης του απορ­ρήτου, ενώ εφαρ­μόζε­ται στην πράξη από τις διω­κτι­κές αρχές.

Επι­πλέον, ακόμη και σε περι­πτώ­σεις ανώ­νυ­μων ή ψευ­δώ­νυ­μων λογα­ρια­σμών υπάρ­χουν ήδη δικα­στι­κές απο­φάσεις που έχουν οδη­γήσει σε ταυ­το­ποίηση χρη­στών και κατα­λο­γι­σμό ποι­νι­κών και αστι­κών ευθυ­νών μέσω πραγ­μα­το­λο­γι­κών συσχε­τι­σμών, χωρίς ανάγκη γενι­κευ­μένης άρσης ανω­νυ­μίας, όπως αυτή που προ­ω­θείται από την κυβέρ­νηση.

Τέλος, εγείρο­νται σοβαρά ζητήματα πρα­κτι­κής εφαρ­μο­γής και διε­θνούς δικαιο­δο­σίας. Η ιδέα ότι η ελλη­νική νομο­θε­σία θα μπο­ρούσε να επι­βάλει σε παγκόσμιες πλατ­φόρ­μες την υπο­χρέωση συλ­λο­γής και δια­τήρη­σης στοι­χείων ταυ­τότη­τας των χρη­στών τους που συν­δέο­νται από την Ελλάδα δημιουρ­γεί νομικά προ­βλήματα συμ­μόρ­φω­σης με την ενω­σιακή νομο­θε­σία και τεχνικά ερω­τήματα.

Το κρίσιμο είναι ότι δεν μπο­ρεί να αντι­με­τω­πίζε­ται κάθε χρήστης ως εν δυνάμει ύπο­πτος. Η δυνα­τότητα ανώ­νυ­μης ή ψευ­δώ­νυ­μης έκφρα­σης προ­στα­τεύει δημο­σιο­γράφους, whistleblowers, πολι­τι­κούς αντι­φρο­νούντες και ευάλω­τες ομάδες, ενώ η καθο­λική ταυ­το­ποίηση χρη­στών δημιουρ­γεί σοβα­ρούς κιν­δύνους μαζι­κής επι­τήρη­σης.

 

https://www.documentonews.gr/article/proschima-ta-trol-gia-na-fimosoun-ti-dimokratia/amp/